Związek Podhalan w Polsce działa jako stowarzyszenie już ponad sto lat. Powstał formalnie na IV Zjeździe Związku Górali w Nowym Targu w sierpniu 1919 roku. Skupiał i skupia górali regionu karpackiego. Jednym z jego oddziałów jest ten w Krościenku nad Dunajcem, który ma równie długą i ciekawą historię.
Powstanie oddziału w Krościenku nad Dunajcem datowane jest na 3 stycznia 1926 roku. Taka informacja jest w publikacji Juliana Kowalczyka pt. „Księga Górali Polskich”. Autor cytuje tekst z „Gazety Podhalańskiej”. Zgodnie z nim w niedzielę 3 stycznia 1926 roku odbyło się zebranie w miejscowej szkole w Krościenku nad Dunajcem. Przewodniczyli mu kierownik Szkoły Jan Broczkowski i Fryderyk Drobot, członek Akademickiego Związku Podhalan. To wtedy zapadła decyzja o utworzeniu „ogniska” Związku. Kuratorem wybrano Jana Broczkowskiego, prezesem Antoniego Drobota, wiceprezesem – Józefa Cięciela, sekretarzem – Jana Kordeczka, skarbnikiem – Franciszka Orkisza. Członkami zarządu zostali: Juljan Plewa i Stanisław Cepuch.
Związek Podhalan w Polsce w czasie niemieckiej okupacji i po zakończeniu II wojny światowej działał w konspiracji. Oficjalnie został reaktywowany 1959 roku. Od 1973 roku oficjalną siedzibą Związku Podhalan stał się Dom Podhalański im. Kazimierza Przerwy-Tetmajera i Władysława Orkana w Ludźmierzu. To tu do dziś spotykają się członkowie wszystkich oddziałów podczas wyborów prezesa. Zarząd Główny i siedziba Związku Podhalan jest w Nowym Targu.
Oddział Związku Podhalan w Krościenku nad Dunajcem ma ciekawą powojenną historię. Jeszcze w latach 70. XX wieku istniał tu oddział Związku Podhalan, ale Szczawnica – Krościenko. Wówczas funkcję prezesa pełnił Józef Gabryś. Jak wynika z materiałów archiwalnych miał być prezesem w latach 1974 – 1984. To łączy się też z dwoma ważnymi datami w życiu Stolicy Pienin. Otóż od 1 stycznia 1973 roku do 1 października 1982 roku Krościenko nad Dunajcem i Szczawnica były jedną miejscowością. Dlatego warto przypomnieć, że był to czas, gdy obie miejscowości działały, jako jedna jednostka administracyjna.
Reaktywacja samodzielnego oddziału Związku Podhalan w Stolicy Pienin została dokonana z inicjatywy Marii i Stanisława Czepielów. Małżeństwo to będąc członkami oddziału Związku w Nowym Targu postanowiło założyć oddział w rodzinnej miejscowości oraz postarać się o sztandar. Zebranie organizacyjne odbyło się 25 lutego 1987 roku w remizie OSP. Wówczas w szeregi Związku Podhalan, oddział Krościenko nad Dunajcem wstąpiły aż 52 osoby.
W składzie reaktywowanego zarządu zasiedli: Stanisław Czepiel, jako prezes, Jan Kacwin i Piotr Cedzidło, jako wiceprezesi, sekretarzem została Anna Oleś, skarbnikiem Kazimierz Majerczak, a członkami: Jan Scheiki, Stanisław Dyda, Józef Komorek i Stanisław Gaweł.
Kolejnymi prezesami byli: Józef Ferko w latach 1995 – 1999, Danuta Machała w latach 1999 – 2004, Katarzyna Zaziąbło w latach 2004 – 2011, Krzysztof Wąsowicz od 2011 do 2014 roku, a od 2014 do 2021 – Marian Jarosz. Obecnie prezesem jest Katarzyna Zaziąbło. Jej zastępcą jest Stanisława Jandura – Wybraniec, sekretarzem – Bożena Kowalczyk – Pierzga, skarbnikiem – Edyta Derkacz. Przewodniczącym Sądu Koleżeńskiego jest Piotr Piotrowski, a członkami Piotr Zaziąbło i Dariusz Derkacz.
Osobami szczególnie zasłużonymi (odznaczenie Zasłużony członek Związku Podhalan) są: Stanisław Czepiel, dyrygent, muzyk, lutnik, artysta rzeźbiarz i malarz, kreator kultury muzycznej na Podhalu, Krystyna Aleksander, poetka, malarka i hafciarka, Tadeusz Oleś, twórca galerii zawierającej okazy spreparowanych zwierząt, który prowadził hodowlę motyka Niepylaka Apollo, dzięki czemu gatunek ten został uratowany, pracownik PAN w Krakowie oraz TPN i PPN. Katarzyna Zaziąbło, tancerka i solistka zespołu „Pieniny” oraz sponsorka zespołów. Jan Kubik – twórca ludowy, śpiewak, tancerz, skrzypek prymista, flisak, laureat wielu konkursów, festiwali.
Zasłużeni dla Kultury Podhala to: Helena Wolska, Jan Kacwin i Anna Oleś. Zasłużeni dla oddziału ZP Krościenko nad Dunajcem: Józef Ferko, Danuta Machała, Marian Jarosz.
Związek Podhalan oddział w Krościenku nad Dunajcem ściśle współpracuje z Centrum Kultury i Promocji. Prowadzi zajęcia z gwary, działają przy nim: zespół „Małe Pieniny”, grupa śpiewacza dziecięca „Pienińskie Oktawki”, grupa śpiewacza młodzieżowa „Pienińskie Nucicki”, grupa śpiewacza kobiet „Krościeńczanki”. Działa też Muzyka Jana Kubika. Związek bierze też udział we wszystkich wydarzeniach gminnych, kościelnych i państwowych na terenie gminy. Organizuje też przedstawienia pokazujące dawne pienińskie zwyczaje i obrzędy.
Na podstawie „Księgi Górali Polskich” Juliana Kowalczyka,
prezesa Związku Podhalan w Polsce i jego uwag.
